UNIWERSYTET WARMIŃSKO-MAZURSKI W OLSZTYNIE
WYDZIAŁ NAUK SPOŁECZNYCH
ZAKŁAD WCZESNEJ EDUKACJI
DR MARCIN MICHALAK


Muzyka rokowa w świadomości i edukacji młodzieży gimnazjalnej

        Osiągnięciem naukowym jest prekursorska na gruncie polskiej pedagogiki rozprawa doktorska: Muzyka rockowa w świadomości i edukacji młodzieży gimnazjalnej, pisana w latach 2005-2009 pod kierunkiem dr hab. Małgorzaty Suświłło, prof. UWM i obroniona 6 kwietnia 2009 roku na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.

        Impulsem do powstania pracy stały się ustalenia reformy oświatowej z 1999 roku, w wyniku których do programów i podręczników szkolnych wprowadzone zostały treści związane z muzyką popularną (rockową).  Rock
- jako kanon muzyki popularnej II połowy XX wieku - był od początku jednym z dylematów i wyzwań dla współczesnej myśli pedagogicznej. Domeną tej ostatniej było jednak akcentowanie w toku nauczania tego, co zostało utrwalone poprzez tradycję. Do chwili obecnej edukacja jest polem ścierania się dwóch stanowisk wobec muzyki popularnej (rockowej), które można w dużym uproszczeniu określić jako: estetyczne i socjokulturowe. Pierwsze ujmuje gatunki popularne w kategoriach tradycyjnej estetyki i stawiając za wzór dzieła muzyki artystycznej - przeważnie je deprecjonuje, zrzuca na margines oddziaływań wychowawczych. Druga orientacja - socjokulturowa - wychodzi ku wyzwaniom, jakie stawia współczesna rzeczywistość i wskazuje na funkcje społeczne oraz szeroki zasięg oddziaływania muzyki rockowej na styl życia młodych ludzi, dostrzegając w tych aspektach obszary działań dla edukacji.
Ponadto, w wielu publikacjach (zagranicznych i polskich) przewija się stwierdzenie, że w obecnych czasach proces wychowania i socjalizacji młodzieży nie następuje na terenie szkoły, tylko za pośrednictwem mediów i obecnej w nich kultury popularnej.

        Muzyka rockowa (wraz z pochodnymi jej współczesnymi trendami
- techno i hip-hop) daje możliwość realizacji charakterystycznej dla okresu adolescencji potrzeby buntu i kontestacji powszechnie przyjętych wartości, pomaga w wyrażaniu własnej odrębności poprzez styl bycia, ubiór, słownictwo; jest elementem współtworzącym indywidualną lub generacyjną tożsamość młodzieży.

        Praca Muzyka rockowa w świadomości i edukacji młodzieży gimnazjalnej jest próbą wypełnienia socjokulturowej
„luki" w obszarze edukacji. Jej głównym celem było wyjaśnienie do jakiego stopnia muzyka rockowa jest obecna w życiu współczesnej młodzieży na podstawie psychologiczno-socjologicznych wymiarów świadomości kulturowej takich, jak: preferencje muzyczne, percepcja muzyki rockowej oraz wiedza na jej temat. Wielostronny ogląd tych obszarów badawczych umożliwiła cecha współczesnej pedagogiki, jaką jest wielopłaszczyznowość. Inspiracji naukowych dostarczyły odwołania do psychologii poznawczej, edukacji artystycznej, kulturoznawstwa oraz elementów socjologii - dyscyplin osadzonych w różnych paradygmatach nauk społecznych. Heterogeniczna tożsa¬mość współczesnej pedagogiki pozwoliła na wielowymiarowy ogląd edukacyjnych wartości muzyki rockowej.

         W badaniach trwających od grudnia 2007 roku do maja 2008 roku, które objęły 1396 uczniów klas trzecich z 69 publicznych szkół gimnazjalnych zastosowano schemat korelacyjny, noszący cechy bada
ń przekrojowych. Zbadano trzy wymiary świadomości kulturowej młodzieży gimnazjalnej: preferencje muzyczne (wraz z ich aspektami: genezą i źródłami pozyskiwania wiedzy o muzyce popularnej - w tym rockowej, funkcjami tej ostatniej w kształtowaniu stylu życia oraz samooceną uczniów gimnazjum w kwestii kompetencji i umiejętności muzycznych związanych z rockiem), charakter percepcji muzyki rockowej (w aspektach: zdolność słyszenia określonych struktur melodycznych i rytmicznych zawartych w utworach rockowych, umiejętność słuchowego rozpoznawania gatunków i stylów muzyki rockowej, umiejętność rozpoznawania brzmień określonych instrumentów wykorzystywanych w obszarze muzyki rockowej oraz związanych z nimi technik gry) oraz stan wiedzy na temat rocka (w aspektach: znajomość utworów oraz nazw słynnych zespołów rockowych, znajomość wykonawców oraz członków grup rockowych, rozumienie treści i symboliki zawartej w tekstach utworów rockowych oraz znajomość wydarzeń i zjawisk związanych z kulturą rockową). Zdiagnozowano przy tym stopień zróżnicowania powyższych wymiarów świadomości oraz ich aspektów ze względu na: płeć, pochodzenie społeczne, wykształcenie rodziców, miejsce zamieszkania, wielkość szkoły oraz wyłonioną z ogółu badanych uczniów podgrupę - „fani rocka". W oparciu o metody statystyki indukcyjnej poszukiwano także zależności między percepcją rocka, a następnie wiedzą na temat tej muzyki wśród uczniów gimnazjum, oraz wybranymi aspektami preferencji muzycznych młodzieży.

        Zastosowana w niniejszej pracy procedura badawcza oparta była o strategie ilościowe i dostosowaną do nich metodologię bada
ń empirycznych, która wpisuje się w orientację pozytywistyczną, w naukach społecznych funkcjonującą w obszarze paradygmatu strukturalistyczno-funkcjonalistycznego. Ze względów ekonomicznych oraz w wyniku trudności z dostaniem się do niektórych placówek zdecydowano się na celowy dobór próby. Badania objęły młodzież gimnazjalną z trzech województw leżących we wschodniej części Polski: lubelskiego, mazowieckiego (wyłącznie powiat płocki) i warmińsko-mazurskiego.

        Zdiagnozowania charakteru percepcji muzyki rockowej i stanu wiedzy na jej temat dokonano metodą testowania. Wykorzystano w tym celu dwa narzędzia własnej konstrukcji: Test Percepcji Muzyki Rockowej oraz Test Wiedzy o Zagranicznym i Polskim Rocku. Zostały one wystandaryzowane (obliczono mediany ocen
„sędziów kompetentnych", moc dyskryminacyjną itemów, trafność oraz rzetelność), dzięki czemu mogą być wykorzystywane przez nauczycieli zainteresowanych badaniem percepcji muzyki rockowej i wiedzy na jej temat wśród uczniów trzecich klas gimnazjum w całej Polsce. Dane dotyczące preferencji muzycznych młodzieży zebrano za pomocą metody ankiety. Tutaj także zastosowano narzędzie własnej konstrukcji - kwestionariusz ankiety.

        Wyniki bada
ń przyniosły wiele cennych informacji o środowisku społeczno-kulturowym ucznia oraz czynnikach współtworzących sferę jego edukacji - formalnej i nieformalnej. Dostarczyły również dyrektyw pedagogicznych dotyczących kształcenia w oparciu o treści związane z muzyką popularną (rockową), przydatnych pod kątem tworzenia przyszłych pomocy dydaktycznych.

        Badania ankietowe ujawniły dużą skalę zainteresowania rockiem wśród współczesnej młodzieży
- zwłaszcza wśród dziewcząt oraz gimnazjalistów mieszkających w miastach i uczących się w dużych (pod względem liczby uczniów) szkołach. Zajął on 4 pozycję w rankingu ulubionych gatunków (po techno, hip-hopie oraz popie). Wykazano, że im wyższy status społeczny młodzieży gimnazjalnej oraz wykształcenie jej rodziców, tym większą estymą cieszy się muzyka rockowa.

        Preferencje muzyczne młodzieży gimnazjalnej są
- jak się okazało - przede wszystkim wynikiem aktywności własnej (spora grupa uczniów przyznała, że pod wpływem słuchanego przez siebie zespołu lub wykonawcy sięgnęła po nagrania innego rodzaju muzyki). Ich źródłem jest w dalszej kolejności otoczenie - czyli rówieśnicy, starsi koledzy, rodzeństwo, rodzice; w mniejszym zakresie - nauczyciele i Kościół. Gimnazjaliści wskazali, iż kształtują swoje upodobania głównie w oparciu o informacje z mediów (Internet, telewizja, radio, prasa), bardzo rzadko literaturę specjalistyczną (książki biograficzne o muzykach lub zespołach). Zdecydowanie mniejszą rolę w tej kwestii odgrywa środowisko społeczne w postaci: kolegów, szkoły, krewnych, sklepów, w których nabywają płyty oraz rodziców (ich rolę cenią sobie w tej materii zwłaszcza dziewczęta).

        Prawie cała badana grupa wskazała, że najczęściej obcuje z muzyką w domu i poświęca na tę czynność ponad 3 godziny dziennie. Wyraźnie zmalała popularność koncertów plenerowych, będących domeną rocka w poprzednich dekadach. Miejsce
żywego" kontaktu z muzyką zajęła dyskoteka. Dzięki upowszechnieniu przenośnych odtwarzaczy MP3 młodzież zaczęła słuchać muzyki w drodze do lub ze szkoły lub też podczas spaceru. Zasoby Internetu sprawiły, że uczniowie kolekcjonują płyty i nagrania sporadycznie.

        Badania sondażowe potwierdziły, iż preferowana muzyka (także rockowa) pełni rozliczne funkcje w życiu młodzieży
- w tym szczególnie zaspokaja potrzeby rozwojowe, charakterystyczne dla okresu dorastania. Uczniowie wskazują tutaj na relaks, możność oderwania się od rzeczywistości przy muzyce, wyciszenia, koncentracji, aktywności, nowych wrażeń, ekspresji; w mniejszym stopniu - integracji. Wśród gimnazjalistów (zwłaszcza w grupie „fanów rocka") dominują przy tym opinie mówiące o poczuciu „wsparcia wewnętrznego" po wsłuchaniu się w słowa piosenki, świadczące o tym, że muzyka zaspokaja potrzeby emocjonalne, pomaga w ciężkich chwilach, umożliwia wyrażanie własnych poglądów i uczuć. Młodzież nie utożsamia się zbyt mocno z muzycznymi idolami na poziomie słownictwa lub wyglądu zewnętrznego - jak miało to miejsce w latach 80. i na początku lat 90. XX wieku w przypadku polskich punków i fanów metalu. Osoby postulujące używanie języka przejętego od swoich ulubionych wykonawców należą do mniejszości. To samo dotyczy przejmowania elementów ubioru związanego z określonym gatunkiem muzycznym oraz przynależnością subkulturową.

        Uczniowie gremialnie przyznali, że ich ogólna wiedza na temat rocka jest niewielka, najwyżej przeciętna. Byli przy tym niezdecydowani, czy chcieliby posiadać większą orientację w tej dziedzinie i czy jest im ona potrzebna. Zaskakująca okazała się aktywność na polu muzyki rockowej
- 25% badanej grupy stwierdziło, że podejmowało próby samodzielnego wykonania utworu rockowego w formie śpiewu lub gry na instrumencie. Rodzi się tutaj postulat aktywizacji placówek edukacyjnych (takich, jak: domy kultury, kluby muzyczne) pod kątem organizowania występów amatorskich zespołów rockowych. Działalność taka mogłaby podnieść poziom kompetencji i umiejętności muzycznych wśród młodych wykonawców rocka oraz pokrewnych mu rodzajów muzyki.

        Analiza wyników bada
ń testowych ukazała charakter percepcji muzyki rockowej wśród młodzieży gimnazjalnej. Uczniowie mieli problem z rozpoznawaniem niektórych instrumentów wykorzystywanych w muzyce rockowej (bongosy), stylów gry (slide) oraz gatunków muzycznych (rock minimalistyczny, punk). Dobrze poradzili sobie natomiast ze strukturami melodycznymi i rytmicznymi (progresja, riff), co przemawia za wykorzystaniem muzyki rockowej do kształtowania kompetencji muzycznych młodzieży oraz rozbudzania zainteresowania muzyką artystyczną. W drugim przypadku chodzi zwłaszcza o kompozycje z obszaru rocka progresywnego i jego współczesnych przeobrażeń, które czerpią inspiracje z dzieł wielkich kompozytorów muzyki poważnej.

        W toku analizy wyników bada
ń testowych zdiagnozowano także stan wiedzy na temat rocka zagranicznego i polskiego. Najtrudniejszy okazał się eksperymentalny podtest badający poziom rozumienia treści i symboliki zawartej w tekstach utworów rockowych. Gimnazjaliści mieli także problem z odtworzeniem składu grupy The Beatles, rozpoznaniem zespołów typu Led Zeppelin, Pink Floyd oraz wykonawców takich, jak: Jimi Hendrix, Jim Morrison. Najmniej trudności sprawił uczniom podtest diagnozujący znajomość wydarzeń oraz zjawisk związanych z kulturą rockową (najlepiej wypadli w zadaniu, w którym musieli przyporządkować podanej definicji nazwę stylu „techno"). Bez większego problemu rozpoznawali oni także (po wysłuchaniu fragmentów nagrań) zespoły typu: The Beatles, Hey, Nirvana oraz konkretnych muzyków takich, jak: Ryszard Riedel.

        Na podstawie testu t Studenta stwierdzono, że dziewczęta dysponują wyższymi niż chłopcy sprawnościami percepcyjnymi przy odbiorze muzyki rockowej oraz wyższym poziomem wiedzy na temat zagranicznego i polskiego rocka. Istotnie lepsze wyniki w obu testach uzyskała młodzież mieszkająca w miastach oraz uczniowie z wyłonionej podgrupy
„fani rocka". Analiza wariancji pokazała, że są to gimnazjaliści pochodzenia inteligenckiego, których rodzice posiadają wyższe wykształcenie, uczący się w dużych szkołach.

        Lepsze wyniki w teście percepcji uzyskali uczniowie, którzy czerpią informacje o muzyce od rodziców oraz rówieśników (w teście wiedzy
- dodatkowo w wyniku aktywności własnej) i korzystają z takich mediów jak: telewizja, Internet, książki biograficzne i prasa. Wyższe sprawności percepcyjne oraz bardziej rozległą wiedzę na temat rocka posiadają gimnazjaliści, którzy słuchają muzyki w drodze do lub ze szkoły oraz na koncertach; niższe percypujący muzykę w dyskotece. Próby samodzielnego wykonywania utworów rockowych, będące wyrazem aktywnego zainteresowania muzyką, podnoszą zarówno sprawności percepcyjne, jak też poziom wiedzy o zagranicznym i polskim rocku.

        Badania przyniosły istotne wytyczne dla przyszłych bada
ń w zakresie obecności muzyki popularnej (rockowej) w świadomości współczesnej młodzieży - zwłaszcza badań eksperymentalnych oraz badań jakościowych, dążących do opisywania i wyjaśniania skontekstualizowanych doświadczeń uczniów. Wiedza gimnazjalistów na temat muzyki rockowej jest - jak się okazało - wyrwana z szerszego kontekstu społeczno-kulturowego, fragmentaryczna. Zmiana tego stanu rzeczy może nastąpić dzięki edukacji - wprowadzeniu nowych metod i treści nauczania dotyczących zagadnień związanych z muzyką popularną (rockową), ewaluacji programów i cykli nauczania pod kątem realizacji tych tematów oraz dostosowania ich do wymogów współczesnego świata. Wykazano, iż deficyt godzin muzyki w szkole i brak czasu na realizację podstawowych treści muzycznych nie musi oznaczać automatycznie zamknięcia obszaru teoretycznej refleksji nad muzyką popularną i jej walorami edukacyjnymi. Nawet jeśli teraz brakuje na to czasu w toku kształcenia, koncepcje te mogą być rozwijane w przyszłości, zwłaszcza że toczy się batalia o zwiększenie liczby godzin muzyki w szkole.


Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego